تحلیل جامع جایگاه و کارکرد دادگاه‌های غیرانتفاعی در نظام عدالت قضایی ایران

•   آرشیو : نسخه تابستان 1405
•   کد پذیرش : 130075
•   موضوع : حقوق کیفری
• نویسنده/گان : | مازیار وفافر
•   زبان : فارسی
•   نوع مقاله : پژوهشی
•   چکیده مقاله به فارسی : در سال‌های اخیر، افزایش حجم پرونده‌های قضایی، طولانی شدن فرایند رسیدگی و هزینه‌های بالای دادرسی، ضرورت بهره‌گیری از سازوکارهای نوین برای ارتقای کارآمدی نظام عدالت قضایی را بیش از پیش آشکار ساخته است. یکی از رویکردهای نوین در این زمینه، استفاده از نهادهای غیرانتفاعی و اجتماع‌محور در حل‌وفصل اختلافات و حمایت از دسترسی شهروندان به عدالت است که در قالب دادگاه‌های غیرانتفاعی یا سازوکارهای مشابه در برخی نظام‌های حقوقی مورد توجه قرار گرفته‌اند. این پژوهش با هدف تحلیل جامع جایگاه و کارکرد دادگاه‌های غیرانتفاعی در نظام عدالت قضایی ایران انجام شده است. روش تحقیق در این مطالعه توصیفی–تحلیلی و مبتنی بر بررسی منابع کتابخانه‌ای، مقالات علمی و مطالعات تطبیقی است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که دادگاه‌های غیرانتفاعی می‌توانند از طریق بهره‌گیری از ظرفیت نهادهای مدنی، میانجی‌گری، داوری و رویکردهای عدالت ترمیمی، نقش مؤثری در کاهش حجم پرونده‌های قضایی، تسریع در حل‌وفصل اختلافات، کاهش هزینه‌های دادرسی و تقویت مشارکت اجتماعی در فرایند عدالت ایفا کنند. همچنین بررسی تطبیقی تجربه برخی کشورها نشان می‌دهد که دادگاه‌های اجتماع‌محور و سازوکارهای مشابه، به‌ویژه در رسیدگی به جرایم خرد و اختلافات محلی، توانسته‌اند به بهبود کارآمدی نظام قضایی کمک کنند. با این حال، در نظام حقوقی ایران چالش‌هایی همچون ابهام در مبانی قانونی، محدودیت‌های نهادی، نبود ساختارهای سازمان‌یافته و ضعف فرهنگ استفاده از سازوکارهای جایگزین حل اختلاف، مانع توسعه این نهادها شده است. بر این اساس، تقویت چارچوب‌های قانونی، توسعه نهادهای میانجی‌گری و داوری، و حمایت از مشارکت سازمان‌های مردم‌نهاد می‌تواند زمینه بهره‌گیری مؤثرتر از ظرفیت دادگاه‌های غیرانتفاعی در نظام عدالت قضایی ایران را فراهم سازد.
•   لیست منابع : 1) آخوندی، م. (1396). آیین دادرسی کیفری. تهران: مجد.
  2) آشوری، م. (1397). آیین دادرسی کیفری. تهران: سمت.
  3) برایسن، ج. م. (1399). برنامه‌ریزی استراتژیک در سازمان‌های عمومی و غیرانتفاعی. ترجمه. تهران: کتاب مهربان نشر.
  4) جعفری لنگرودی، م. ج. (1397). ترمینولوژی حقوق. تهران: گنج دانش.
  5) حسینی‌نژاد، ح. (1396). داوری تجاری بین‌المللی و داخلی در حقوق ایران. تهران: سمت.
  6) شمس، ع. (1399). آیین دادرسی مدنی. تهران: دراک.
  7) عبدلی، ف. (1399). داوری و میانجی‌گری در نظام قضائی همراه با آراء داوری و تحلیل. تهران: سروش برتر.
  8) کاتلر، ف. (1399). پیشبرد منافع مشترک: استراتژی‌هایی برای کسب‌وکارها، دولت‌ها و سازمان‌های غیرانتفاعی. ترجمه زهره علی‌اسماعیلی و شهاب علی‌اسماعیلی. تهران: نقد فرهنگ.
  9) کاتوزیان، ن. (1396). مقدمه علم حقوق و مطالعه در نظام حقوقی ایران. تهران: میزان.
  10) محمدی، ا. (1404). جایگاه و مراجع شبه قضایی در حقوق ایران. تهران: راز نهان.
  11) فاطمیان، ا. م.، و آشتیان، ا. (1402). ارتقای کارکرد مراجع شبه قضایی سازمان ثبت اسناد و املاک کشور در پرتو سند تحولی قوه قضاییه. تهران: دوراندیش.
  12) هاشمی، س. م. (1398). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران. تهران: میزان.
  13) حاجی‌پور، پ.، فقیه حبیبی، ع.، و حبیب‌زاده، ت. (1403). اصل مستدل، مستند و موجه بودن آرای مراجع شبه قضایی با بررسی رویه قضایی. پژوهش‌های نوین حقوق اداری، 6(18).
  14) رحمتی‌فر، م.، اسکینی، ر.، و غمامی، م. (1404). مطالعه تطبیقی عوامل ایجاد تعارض صلاحیت رسیدگی‌های قضایی و داوری در حقوق انگلستان با نگاهی به حقوق ایران. مدرس علوم انسانی، 29(1).
  15) جعفرنیا اسبویی، ص.، دنکوب، ا.، و رحیمی واسکسی، ح. (1403). آیین دادرسی مراجع شبه قضایی به مثابه حق بنیادین با تأملی در حقوق انگلیس. پژوهشنامه حقوق تطبیقی، 8(2).
  16) مطیع، ح.، احمدی، س. م.، حسینی مقدم، س. ع.، و رحیمی واسکسی، ح. (1404). بررسی چالش‌های داوری و میانجیگری در نظام قضائی ایران. آموزه‌های فقه و حقوق جزا، 4(1).
  17) ملکی گلین بلاغی، م. (1404). نقش میانجی‌گری کیفری در کاهش بار قضایی و اصلاح بزهکاران جوان. در هفتمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات حقوقی و قضایی.
  18) شعبانی، ا. ح. (1404). میانجیگری در امور کیفری در سیستم قضایی ایران. در هفتمین کنفرانس بین‌المللی مطالعات حقوقی و قضایی.
  19) ولی‌اللهی، م. ر.، و علیزاده، ف. (1403). بررسی تأثیر عدالت ترمیمی و شورای حل اختلاف در کاهش هزینه‌های مالی دادرسی. در دومین کنفرانس بین‌المللی و سومین کنفرانس ملی پژوهش‌های نوین در حقوق.
  20) یوسفی‌نژاد، م. ر.، و کریمی، ن. (1403). نقش عدالت ترمیمی در کنترل و کاهش جمعیت زندانیان. در ششمین کنفرانس بین‌المللی و هفتمین کنفرانس ملی حقوق و علوم سیاسی.
  21) Berman, G. (2000). What is a community court? National Institute of Justice Journal, 243, 1–7.
  22) Berman, G., & Feinblatt, J. (2005). Community courts: An evolving model. Journal of Court Innovation, 1(1), 1–22.
  23) Cappelletti, M., & Garth, B. (1978). Access to justice: The worldwide movement to make rights effective. Buffalo Law Review, 27, 181–292.
  24) Dakolias, M. (1999). Court performance around the world: A comparative perspective. World Bank Research Observer, 14(1), 101–130.
  25) Galanter, M. (1974). Why the “haves” come out ahead: Speculations on the limits of legal change. Law & Society Review, 9(1), 95–160.
  26) Menkel-Meadow, C. (1997). Whose dispute is it anyway? A philosophical and democratic defense of settlement (and mediation). Georgetown Law Journal, 83(2), 2663–2696.
  27) Menkel-Meadow, C. (1984). Toward another view of legal negotiation: The structure of problem solving. UCLA Law Review, 31, 754–842.
  28) Nolan-Haley, J. (2001). Mediation and access to justice. Harvard Negotiation Law Review, 6, 1–59.
  29) Resnik, J. (1982). Managerial judges. Harvard Law Review, 96(2), 374–448.
  30) Sandefur, R. L. (2008). Access to civil justice and public legal services. Annual Review of Law and Social Science, 4, 231–250.
  31) Sternlight, J. R. (2000). Is binding arbitration a form of privatization of the courts? University of Chicago Law Review, 67(3), 637–682.
  32) Sviridoff, M., & Rottman, D. (2001). Community courts and community justice: Testing new approaches to crime and disorder. Judicature, 84(6), 296–301.
•   کلمات کلیدی به فارسی : دادگاه‌های غیرانتفاعی، عدالت ترمیمی، میانجی‌گری، مراجع شبه‌قضایی، دسترسی به عدالت.
•   چکیده مقاله به انگلیسی : In recent years, the growing number of judicial cases, the prolonged duration of legal proceedings, and the high costs of litigation have highlighted the necessity of employing innovative mechanisms to enhance the efficiency of the judicial justice system. One of the emerging approaches in this regard is the use of non‑profit and community‑based institutions in dispute resolution and in supporting citizens’ access to justice, which in some legal systems have been developed in the form of non‑profit courts or similar mechanisms. This study aims to provide a comprehensive analysis of the position and functions of non‑profit courts within Iran’s judicial justice system. The research method is descriptive–analytical and is based on the examination of library sources, scholarly articles, and comparative studies. The findings indicate that non‑profit courts, by utilizing the capacities of civil society institutions, mediation, arbitration, and restorative justice approaches, can play an effective role in reducing the volume of judicial cases, accelerating dispute resolution, lowering litigation costs, and strengthening social participation in the justice process. Furthermore, a comparative review of experiences in several countries shows that community‑based courts and similar mechanisms—particularly in addressing minor offenses and local disputes—have contributed to improving the efficiency of judicial systems. Nevertheless, in Iran’s legal system, challenges such as ambiguity in legal foundations, institutional limitations, the absence of organized structures, and the weak culture of using alternative dispute resolution mechanisms have hindered the development of such institutions. Therefore, strengthening legal frameworks, expanding mediation and arbitration institutions, and supporting the participation of non‑governmental organizations can facilitate more effective use of the capacities of non‑profit courts within Iran’s judicial justice system.
•   کلمات کلیدی به انگلیسی : Non‑profit courts, restorative justice, mediation, quasi‑judicial bodies, access to justice
•  صفحات : 31-60
•   دانلود فایل ( 3.42 MB )