بررسی تطبیقی اصل تناسب جرم و مجازات در حقوق کیفری ایران و نظام بین‌المللی حقوق بشر

•   آرشیو : نسخه بهار 1405
•   کد پذیرش : 130071
•   موضوع : علوم جزا
• نویسنده/گان : | ناهید فرامرزی جعفربیگلو
•   زبان : فارسی
•   نوع مقاله : پژوهشی
•   چکیده مقاله به فارسی : اصل تناسب جرم و مجازات به‌عنوان یکی از ارکان بنیادین عدالت کیفری، نقش تعیین‌کننده‌ای در محدودسازی اقتدار کیفری دولت و تضمین رفتار عادلانه با مرتکبان دارد. این پژوهش با روش توصیفی‌ـ‌تحلیلی و رویکرد تطبیقی، جایگاه هنجاری و ساختاری این اصل را در حقوق کیفری ایران و نظام بین‌المللی حقوق بشر بررسی و مقایسه نموده است. یافته‌ها نشان می‌دهد که در حقوق ایران، اگرچه تناسب به‌صورت یک اصل مستقل تصریح نشده، اما در قالب مبانی فقهی همچون قاعده لاضرر، قاعده درء، اصل عدالت و قبح عقاب بلا بیان، و نیز از طریق سازوکارهای تقنینی مانند درجات تعزیرات، نهادهای ارفاقی و مجازات‌های جایگزین حبس، جایگاهی قابل توجه دارد. با این حال، ثبات برخی مجازات‌های حدی، نبود معیارهای عینی برای سنجش شدت جرم، و محدودیت اختیار قضات، تحقق کامل تناسب را با چالش مواجه ساخته است. در مقابل، نظام بین‌المللی حقوق بشر، تناسب را بر پایه کرامت انسانی و اصل حداقل مداخله تبیین کرده و در اسناد و رویه‌های بین‌المللی چارچوبی منسجم برای ارزیابی شدت و ضرورت مجازات ارائه داده است. مقایسه دو نظام نشان می‌دهد که علی‌رغم اشتراک در پذیرش اهمیت تناسب، اختلاف در مبانی مشروعیت‌بخش و شیوه‌های اعمال، به تفاوت‌های مهمی در اجرای این اصل انجامیده است. تقویت معیارهای عینی، ارتقای نقش فردی‌سازی و اصلاح‌محوری در مجازات، از مهم‌ترین الزامات تحقق کامل‌تر عدالت کیفری در ایران است.
•   لیست منابع : 1) امام خمینی، روح‌الله. (۱۳۶۸). تحریر الوسیله، جلد ۲. قم: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
  2) اردبیلی، محمدعلی. (۱۳۹۸). حقوق جزای عمومی، جلد ۱. تهران: میزان.
  3) اردبیلی، محمدعلی. (۱۳۹۸). حقوق جزای عمومی، جلد ۲. تهران: میزان.
  4) جعفری، حسین. (۱۳۹۹). اصول و مبانی تعیین مجازات در حقوق کیفری ایران. تهران: جنگل.
  5) جعفری لنگرودی، محمدجعفر. (۱۳۹۸). دائرةالمعارف حقوقی. تهران: گنج دانش.
  6) حرّ عاملی، محمد بن حسن. (۱۴۱۴ق). وسائل‌الشیعه، جلد ۱۸. قم: دارالحدیث.
  7) خانی، منصور. (۱۳۹۶). قرارهای تأمین کیفری در حقوق ایران. تهران: جنگل.
  8) رنجبر، منصوره. (۱۳۹۷). سیاست جنایی قضایی در حقوق ایران. تهران: میزان.
  9) شهید ثانی، زین‌الدین عاملی. (۱۴۱۲ق). مسالک‌الافهام، جلد ۱۷. بیروت: دارالکتب العلمیه.
  10) طه‌محمدی، رضا. (۱۴۰۱). جامعه، رسانه و سیاست جنایی ایران. تهران: سمت.
  11) علامه حلی، حسن بن یوسف. (۱۴۱۳ق). قواعد الأحکام فی معرفة الحلال و الحرام، جلد ۲. قم: مؤسسة النشر الإسلامی التابعة لجماعة المدرسین.
  12) کاتوزیان، ناصر. (۱۳۸۷). حقوق مدنی: مقدمه علم حقوق و مطالعه نظام حقوقی ایران. تهران: شرکت سهامی انتشار.
  13) محقق داماد، مصطفی. (۱۳۹۳). قواعد فقه. تهران: سمت.
  14) میرمحمدصادقی، حسین. (۱۴۰۰). حقوق جزای عمومی. تهران: میزان.
  15) نجفی ابرندآبادی، علی‌حسین. (۱۳۹۲). مبانی جرم‌شناسی. تهران: میزان.
  16) نوربها، رضا. (۱۴۰۰). حقوق جزای عمومی. تهران: گنج دانش.
  17) هاشمی، سید محمد. (۱۳۹۵). حقوق اساسی جمهوری اسلامی ایران، جلدهای ۱ و ۲. تهران: میزان.
  18) الهی‌منش، محمدرضا، و مرادی، محمد. (۱۴۰۴). حق بر مجازات‌نشدن؛ بازخوانی انتقادی مبانی مشروعیت کیفر. تحقیق و توسعه در حقوق کیفری و جرم‌شناسی، ۲(۳)، ۵۸-۱۰۴.
  19) الهی‌منش، محمد، و مرادی، رضا. (۱۴۰۴). تحلیل آثار اجتماعی جرم در سیاست‌گذاری کیفری ایران. فصلنامه سیاست جنایی ایران، ۱۲(۴)، ۷۵–۹۵.
  20) صالحی، رضا، و رهنورد، سعید. (۱۴۰۴). تحلیل تطبیقی اصل حداقل‌گرایی کیفری در پرتو اسناد بین‌المللی حقوق بشر و حقوق ایران. پژوهش‌های حقوقی، ۱۸(۲)، ۳۳-۵۶.
  21) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران، مصوب ۱۳۵۸ با اصلاحات بعدی، اصول ۳۶، ۳۷ و ۱۵۶.
  22) قانون آیین دادرسی کیفری، مصوب ۱۳۹۲ با اصلاحات بعدی، مواد ۲۱۷، ۲۴۷ و ۲۵۰.
  23) قانون مجازات اسلامی، مصوب ۱۳۹۲، مواد ۱۴، ۱۸، ۳۷، ۳۸، ۴۰–۴۷، ۵۸، ۶۴–۸۷، ۲۱۷، ۲۱۸، ۳۸۱، ۳۸۲، ۳۸۴ و ۴۲۶.
  24) رأی وحدت رویه شماره ۷۵۴ هیأت عمومی دیوان عالی کشور، مورخ ۱۳۹۴/۰۴
  25) Ancel, M. (1965). The Modern Social Defense. UNESCO.
  26) Ashworth, A. (2010). Sentencing and Criminal Justice. Oxford University Press.
  27) Ashworth, A. (2015). Sentencing and Criminal Justice (6th ed.). Cambridge University Press.
  28) Ashworth, A., & Zedner, L. (2014). Preventive Justice. Oxford University Press.
  29) Bassiouni, M. C. (2013). Introduction to International Criminal Law (2nd ed.). Brill.
  30) Beccaria, C. (2009). On Crimes and Punishments. Cambridge University Press.
  31) Bentham, J. (2018). Introduction to the Principles of Morals and Legislation. Routledge.
  32) Donnelly, J. (2013). Universal Human Rights in Theory and Practice. Cornell University Press.
  33) Duff, R. A. (2018). The Realm of Criminal Law. Oxford University Press.
  34) Duff, R. A., et al. (2018). The Boundaries of the Criminal Law. Oxford University Press.
  35) Flynn, A., & Roberts, J. (2024). Proportionality and Public Security in Contemporary Penal Policy. Cambridge University Press.
  36) Frase, R. (2017). Just Sentencing: Principles and Procedures for a Workable System. Oxford University Press.
  37) Letsas, G. (2007). A Theory of Interpretation of the European Convention on Human Rights. Oxford University Press.
  38) Matravers, M. (2020). Justice and Punishment. Routledge.
  39) Nowak, M. (2005). UN Covenant on Civil and Political Rights: CCPR Commentary. N.P. Engel.
  40) Nowak, M. (2019). UN Covenant on Civil and Political Rights: CCPR Commentary (3rd ed.). Oxford University Press.
  41) Schabas, W. (2021). The Universal Declaration of Human Rights: The Travaux Préparatoires (Vol. 2). Cambridge University Press.
  42) Tonry, M. (2019). Doing Justice Better: The Politics and Performance of Proportionality in Sentencing. Oxford University Press.
  43) Tonry, M. (2019). Punishment and Proportionality. Oxford University Press.
  44) Tonry, M. (2020). Sentencing Fragments. Oxford University Press.
  45) van Zyl Smit, D., & Snacken, S. (2009). Principles of European Prison Law and Policy: Penology and Human Rights. Oxford University Press.
  46) von Hirsch, A. (1993). Censure and Sanctions. Oxford University Press.
  47) Flynn, J., & Roberts, J. V. (2024). Rethinking proportionality and penal moderation. Criminal Justice and Behavior, 51(2), 245–268.
  48) Frase, R. S. (2017). Punishment proportionality and limits on state power. Law and Philosophy, 36(2), 125–152.
  49) Husak, D. (2014). The philosophy of criminalization and minimalism. Criminal Law and Philosophy, 8(1), 21–39.
  50) Matravers, M. (2020). Proportionality and the philosophy of punishment. Criminal Law and Philosophy, 14(3), 455–470.
  51) Tonry, M. (2019). Proportionality, parsimony, and punishment. Crime and Justice, 48(1), 1–34.
  52) Council of Europe. (1950). European Convention on Human Rights.
  53) United Nations. (1948). Universal Declaration of Human Rights.
  54) United Nations. (1966). International Covenant on Civil and Political Rights.
  55) United Nations. (1985). United Nations Standard Minimum Rules for the Administration of Juvenile Justice (Beijing Rules).
  56) United Nations. (2010). United Nations Rules for the Treatment of Women Prisoners and Non custodial Measures for Women Offenders (Bangkok Rules).
  57) United Nations. (2015). United Nations Standard Minimum Rules for the Treatment of Prisoners (Nelson Mandela Rules).
  58) UN Special Rapporteur on Torture. (2023). Annual Report to the Human Rights Council.
  59) European Court of Human Rights. (1989). Soering v. United Kingdom, Judgment of 7 July 1989.
  60) European Court of Human Rights. (1998). A. v. the United Kingdom, Judgment of 23 September 1998.
  61) European Court of Human Rights. (2005). Hirst v. United Kingdom (No. 2), Judgment of 6 October 2005.
  62) European Court of Human Rights. (2013). Vinter and Others v. United Kingdom, Judgment of 9 July 2013.
  63) Human Rights Committee. (1992). General Comment No. 20: Article 7 (Prohibition of Torture).
  64) Human Rights Committee. (1994). Mukong v. Cameroon, Communication No. 458/1991.
  65) Human Rights Committee. (1997). A. v. Australia, Communication No. 560/1993.
  66) Human Rights Committee. (2014). General Comment No. 35: Article 9 (Liberty and Security of Person).
•   کلمات کلیدی به فارسی : اصل تناسب جرم و مجازات؛ عدالت کیفری؛ حقوق کیفری ایران؛ حقوق بشر بین‌المللی؛ فردی‌سازی مجازات؛ سیاست جنایی.
•   چکیده مقاله به انگلیسی :
•   کلمات کلیدی به انگلیسی :
•  صفحات : 34-57
•   دانلود فایل ( 499.33 KB )