-
آرشیو :
نسخه پاییز 1405
-
کد پذیرش :
130083
-
موضوع :
سایرشاخهها
-
نویسنده/گان :
| علیرضا رحمانی نعیمآبادی، اسحاق شهدادنژاد
-
زبان :
فارسی
-
نوع مقاله :
پژوهشی
-
چکیده مقاله به فارسی :
گسترش فناوریهای هوش مصنوعی و کاربرد گسترده آن در فضای سایبری، زمینه پیدایش جرایم نوینی مانند نفوذ غیرمجاز، بدافزارهای هوشمند، حملات خودکار، فیشینگ پیشرفته، جعل عمیق و سرقت دادهها را فراهم کرده است. این تحول، چالش اساسی انتساب رفتار مجرمانه و تعیین مسئولیت کیفری را به دلیل فاصله میان عملکرد الگوریتمی سامانه و تصمیم انسانی ایجاد کرده است. پژوهش حاضر با هدف بررسی مبانی مسئولیت کیفری دارنده هوش مصنوعی در ارتکاب جرایم سایبری و تحلیل تطبیقی رویکردهای حقوق ایران، آمریکا و اتحادیه اروپا انجام شده است. روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و مبتنی بر مطالعه تطبیقی مقررات کیفری، اسناد حقوقی و دیدگاههای نظری مرتبط با هوش مصنوعی است. یافتهها نشان میدهد که هوش مصنوعی به دلیل فقدان اراده مستقل، آگاهی اخلاقی و قابلیت تحمل مجازات، در شرایط کنونی نمیتواند به عنوان فاعل کیفری مستقل شناخته شود؛ بنابراین، مسئولیت کیفری باید بر اساس نقش و رفتار اشخاص انسانی مرتبط با سامانه، بهویژه دارنده، مالک یا بهرهبردار آن، ارزیابی شود. در این زمینه، معیارهایی مانند کنترل مؤثر بر سامانه، قابلیت پیشبینی خطر، وجود تقصیر یا علم نسبت به احتمال وقوع جرم، رعایت تکلیف مراقبت و نظارت و رابطه سببیت میان فعل یا ترک فعل دارنده و نتیجه مجرمانه، مبنای اصلی انتساب مسئولیت کیفری محسوب میشوند. بررسی تطبیقی نشان میدهد که حقوق آمریکا بیشتر بر اصول سنتی مسئولیت کیفری و تقصیر انسانی تأکید دارد، در حالی که اتحادیه اروپا با رویکرد پیشگیرانه و نظام مدیریت خطر، الزامات نظارتی گستردهتری برای استفاده از هوش مصنوعی ایجاد کرده است. در حقوق ایران نیز با وجود امکان بهرهگیری از قواعد عمومی کیفری و جرایم رایانهای، خلأ مقررات خاص در زمینه مسئولیت ناشی از کاربرد هوش مصنوعی وجود دارد. بر این اساس، تدوین مقررات ویژه مبتنی بر اصل انسانمحوری، تعیین حدود وظایف نظارتی و پیشبینی معیارهای روشن برای انتساب مسئولیت کیفری، ضروری به نظر میرسد.
-
لیست منابع :
1) اباذری، کسری. (1403). بررسی مسئولیت کیفری ناشی از سوءاستفاده از هوش مصنوعی در جرایم سایبری. در مجموعه مقالات پانزدهمین کنفرانس بینالمللی دستاوردهای نوین پژوهشی در علوم تربیتی، روانشناسی و علوم اجتماعی.
2) اردبیلی، محمدعلی. (۱۴۰۱). حقوق جزای عمومی (جلد اول، چاپ سیوهشتم). تهران: میزان.
3) اسلامی، محمدرضا. (۱۳۹۱). مسئولیت کیفری هوش مصنوعی و الگوریتمهای خودآموز. تهران: نشر عدالت.
4) جانآبادی، نرگس. (1403). بررسی نقش هوش مصنوعی در ارتکاب جرایم سایبری و اقتصادی. در مجموعه مقالات دومین کنفرانس بینالمللی حقوق، مدیریت، علوم تربیتی، روانشناسی و مدیریت برنامهریزی آموزشی.
5) الجیزانی، حیدر کریم عبود؛ حیدری، مسعود؛ علی، حیدر حسین؛ صعیدی، یاسین (1404). مسئولیت کیفری ناشی از جرائم ارتکابی به وسیله رباتها، دوره 3، شماره 3 (11)، صص 1-17.
6) حامدزاده، حامد و علی خوشدل واجاری، بررسی مسئولیت مدنی ناشی از ارتباطات الکترونیکی، فصلنامه مطالعات حقوق، شماره ۱۶، ۱۳۹۶، صص ۱۶۵-۱۴۴.
7) حکمتنیا، محمود، مرتضی محمدی و محسن واثقی، مسئولیت مدنی ناشی از تولید رباتهای حاوی هوشمصنوعی خودمختار، فصلنامه حقوقی اسلامی، دوره ۱۶، شماره ۶۰، ۱۳۹۸، صص ۲۵۵-۲۳۱.
8) ذاکرینیا، هانیه، ماهیت و مبنای مسئولیت مدنی ناشی از هوشمصنوعی در حقوق ایران و کشورهای اتحادیه اروپا، مجله حقوق خصوصی، دوره ۲۰، شماره ۱، ۱۴۰۲، صص ۱۵۲-۱۳۵.
9) رجبی، عبدالله، ضمان در هوشمصنوعی، مطالعات حقوق تطبیقی، دوره ۱۰، شماره ۲، ۱۳۹۸، صص ۴۶۶-۴۴۹.
10) سهرابی، ایمان و اکبرنژاد، حسن (1401). نقش هوش مصنوعی در فرهنگ نوین تمدن اسلامی، جستارنامه فرهنگ و هنر اسلامی، دوره اول، شماره 2.
11) شامبیاتی، هوشنگ (1402). حقوق جزای عمومی، انتشارات ژوبین، تهران.
12) صادقی، حسین، مسئولیت مدنی واسطهها و تأمینکنندگان خدمات ارتباطی الکترونیک، فصلنامه حقوق خصوصی، دوره ۴۰، شماره ۲، ۱۳۸۹، صص ۲۱۸-۱۹۹.
13) صوفی، سارا؛ صالح¬نژاد بهرستاقی، صابر؛ (1402). تأثیر هوش مصنوعی در ارتکاب جرایم سایبری، مجله مطالعات حقوق، شماره 51، دوره 11، سال پنجم، 1-18.
14) عبدالهپور، وحید (1404). تحلیل حقوقی و چالشهای قانونی هوش مصنوعی در پیشگیری و مقابله با جرائم رایانهای و تقویت امنیت سایبری، فصلنامه پژوهشهای تطبیقی فقه، حقوق و سیاست، دوره 7، شماره 4، صص. 1–16.
15) عظیمی، محمدحسن و اسماعیلی، سمیرا (1400). شناسایی مؤلفههای هوش مصنوعی در پایگاههای اطلاعاتی ایرانی، مجله دانش¬شناسی، دوره 14، شماره 54.
16) فیروزینیا، اکبر. (1401). مسئولیت کیفری اشخاص حقوقی ناشی از ارتکاب جرایم سایبری. در مجموعه مقالات دومین کنفرانس ملی حقوق، فقه و فرهنگ.
17) قایدرحمتی، الهام. (1395). نقش شبکه¬های اجتماعی در جرم¬زدایی، اولین همایش ملی آینده-پژوهی، علوم انسانی و امنیت اجتماعی.
18) کاظمی، محمد. (1404). تأثیر هوش مصنوعی بر ارتکاب جرائم سایبری. در مجموعه مقالات بیست و یکمین کنفرانس بینالمللی مطالعات حقوقی و قضایی.
19) کاوه، محمدهادی؛ بارانی، محمد (1403). مسؤولیت کیفری هوش مصنوعی در حقوق کیفری ایران با نگاهی به قوانین اتحادیه اروپا، فصلنامه فقه جزای تطبیقی، دوره 4، شماره 3، صص. 51–61.
20) کرامت میرشکارلو، یاسین، خالقی، ابوالفتح. (1403). مسئولیت کیفری ارتکاب ترور سایبری با فناوری هوش مصنوعی در حقوق کیفری بینالملل. در مجموعه مقالات اولین کنفرانس ملی پژوهشهای نوظهور در مدیریت و حقوق با رویکرد شعار سال.
21) کشاورزصفییی، اسماعیل (1404). مبنای مسئولیت مدنی عوامل مرتبط با عملکرد سیستمهای هوش مصنوعی در اسناد اتحادیه اروپا و حقوق ایران، فصلنامه تحقیقات حقوقی، دوره 28، شماره 4، صص. 267–288.
22) محمدی کردخیلی، حمید، مجید صفوی، محمد غلامعلیزاده و حمیدرضا اسمعیلی، تبیین ارکان مسئولیت مدنی و شیوههای جبران خسارت ناشی از ارتباطات اینترنتی در حقوق ایران و اتحادیه اروپا، ماهنامه جامعهشناسی سیاسی ایران، دوره ۴، شماره ۴، ۱۴۰۰، صص ۶۴۷-۶۳۰.
23) معبودیان، فاطمه؛ (1404). مسئولیت کیفری هوش مصنوعی از دیدگاه حقوق جزا و جرمشناسی، فصلنامه علمی فقه و حقوق نوین، سال ششم، شماره 23، 1-20.
24) میرمحمدصادقی، حسین. (1402). جرایم علیه امنیت و آسایش عمومی، انتشارات میزان، تهران.
25) نجاتی، نریمان؛ کلانتری، سعیده و بمانیان، محمدرضا (1400). آموزش طراحی معماری مبتنی بر هوش مصنوعی، مجله معماری نوین، دوره اول، شماره 1.
26) نظرپور، حمزه، علیاکبر ایزدیفرد و محمد محسنی دهکلانی، «بررسی فقهی حقوقی مسئولیت مدنی ربات»، فصلنامه فقه و اصول، دوره ۵۳، شماره ۴، ۱۴۰۰، صص ۱۹۰-۱۷۱.
27) نظرپور، محمد؛ موسوی، سیدحسن و حسینی، میرسعید (1399). کاربرد هوش مصنوعی در حسابرسی مالیاتی، دانش حسابرسی، سال 20، شماره 81.
28) وروایی، اکبر. سعادتی، رضا. و هاشمی، حمید (1393). تأثیر اخلاق در جرم¬انگاری و جرم¬زدایی در نظام حقوق کیفری اسلامی ایران، پژوهش حقوق کیفری، شماره 8.
29) ولیپور، علی و محسن اسماعیلی، امکانسنجی مسئولیت مدنی هوشمصنوعی عمومی ناشی از ایجاد ضرر در حقوق مدنی، فصلنامه اندیشه حقوقی معاصر، دوره ۲، شماره ۳، ۱۴۰۰، صص ۸-۱.
30) قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران.
31) قانون جرایم رایانهای مصوب ۱۳۸۸.
32) قانون مجازات اسلامی مصوب ۱۳۹۲ با اصلاحات بعدی.
33) قانون مسئولیت مدنی مصوب ۱۳۳۹.
34) Abbott, R. (2020). The Reasonable Robot: Artificial Intelligence and the Law. Cambridge University Press.
35) Adekunle, Y. (2019). Holistic exploration of gaps vis-à-vis artificial intelligence in automated teller machine and internet banking. International Journal of Applied Information Systems,2(25), 12.
36) Allen, H., Surono, A., & Pamungkas, R. (2025). Criminal Liability of Artificial Intelligence Operators in Cybercrime. Journal of Information Law, 18(1), 33–58.
37) Chawla, R (2019). “Deepfakes How a pervert shook the world”. International Journal of Advance Research and Development, 4(6): 4–8.
38) Day, C (2019). “The Future of Misinformation”. Journal of Computing in Science & Engineering, 21(1): 108–110.
39) Duran, M., & García, P. (2003). Internet Addiction and Behavioral Consequences. CyberPsychology & Behavior, 6(2), 143–151.
40) European Commission. (2022). Proposal for a Directive on adapting non-contractual civil liability rules to artificial intelligence (AI Liability Directive). Brussels.
41) European Parliament and Council. (2016). Regulation (EU) 2016/679 (General Data Protection Regulation – GDPR).
42) European Parliament and Council. (2022). Directive (EU) 2022/2555 (NIS2 Directive).
43) Fletcher, J (2018). “Deepfakes-Artificial Intelligence and Some Kind of Dystopia The New Faces of Online Post-Fact Performance”. Theatre Journal, 70(4): 455–471.
44) Ghorbanpour Vishkasouqi, S., & Mirazimi Tabalvandani, S. A. (2023). A comprehensive guide to the applications of artificial intelligence in cybersecurity. Proceedings of the 11th National Conference on Novel Ideas in Humanities and Engineering, Rasht, Iran.
45) Guan, Y., & Ge, X. (2017). Distributed attack detection and secure estimation of networked cyber-physical systems against false data injection attacks and jamming attacks. IEEE Transactions on Signal and Information Processing over Networks,4(1), 48-59.
46) Hallevy, G. (2015). Liability for Crimes Involving Artificial Intelligence Systems. Springer.
47) Hasan, H & Salah, K (2019). “Combating Deepfake Videos Using Blockchain and Smart Contracts”. IEEE Access, 4(7): 41596–41606.
48) Herke, J., & Tóth, B. (2024). Criminal Responsibility and Artificial Intelligence in Autonomous Systems. European Journal of Crime, Criminal Law and Criminal Justice, 32(2), 177–201.
49) Kerr, O. S. (2022). Computer Crime Law (5th ed.). West Academic Publishing.
50) Keshavarz, Z., & Hosseini, H. R. (2023). Artificial intelligence in cybersecurity: Applications, challenges, and opportunities. Proceedings of the 6th National Conference on New Technologies in Electrical, Computer, and Mechanical Engineering in Iran, Tehran, Iran.
51) Khan, S. (2024). Criminal Liability for Artificial Intelligence Systems in Cybercrime. International Journal of Law and Information Technology, 32(1), 45–69.
52) Kowert, W. (2017). The foreseeability of human-artificial intelligence interactions. Texas Law Review,96(1), 181.
53) Maras, M & Alexandrou, A (2019). “Determining authenticity of video evidence in the age of artificial intelligence and in the wake of Deepfake videos”. International Journal of Evidence & Proof, 23(3): 255–262.
54) Russell, S., & Norvig, P. (2021). Artificial Intelligence: A Modern Approach (4th ed.). Pearson.
55) Saud, A. (2024). Artificial Intelligence and Cybercrime: Criminal Law Challenges. Computer Law & Security Review, 53, 105912.
56) Turner, J. (2019). Robot Rules: Regulating Artificial Intelligence. Palgrave Macmillan.
57) European Parliament and Council. (2024). Regulation (EU) 2024/1689 (Artificial Intelligence Act). Official Journal of the European Union.
-
کلمات کلیدی به فارسی :
هوش مصنوعی، دارنده هوش مصنوعی، جرایم سایبری، مسئولیت کیفری، چالش هستیشناختی، کنترل مؤثر، اتحادیه اروپا.
-
چکیده مقاله به انگلیسی :
-
کلمات کلیدی به انگلیسی :
- صفحات : 13-47
-
دانلود فایل
( 1.10 MB )