-
آرشیو :
نسخه تابستان 1402
-
کد پذیرش :
12923
-
موضوع :
سایرشاخهها
-
نویسنده/گان :
| اعظم رحمتی، محمدحسن گلی شیردار
-
زبان :
فارسی
-
نوع مقاله :
پژوهشی
-
چکیده مقاله به فارسی :
چکيده
علم قاضی یکی از اصول اساسی در نظامهای قضائی اسلامی است که از دیدگاههای مختلف فقهی و حقوقی به آن پرداخته شده است. در این راستا، طریقت یا روش علم قاضی از اهمیت ویژهای برخوردار است، چرا که بر اساس آن، قاضی میتواند با بهرهگیری از دانش دینی، اخلاقی و اجتماعی خود، حکم صحیح و عادلانهای صادر کند. از منظر فقه اسلامی، علم قاضی به معنای داشتن آگاهی عمیق از احکام شرعی و توانایی تطبیق آنها با موقعیتهای مختلف اجتماعی و قضائی است. موضوعیت داشتن علم قاضی به این معناست که قاضی نه تنها باید دارای علم کافی باشد، بلکه این علم باید بهگونهای باشد که قابلیت تطبیق با شرایط زمان و مکان را داشته باشد. در طریقتهای اسلامی، قاضی باید علاوه بر تسلط به قوانین، توانایی درک و تشخیص عدالت را نیز داشته باشد. برخی از فقها بر این باورند که علم قاضی نباید محدود به آموزههای سنتی باشد و باید با تحولات اجتماعی و علمی روز هماهنگ شود. یافتههای تحقیق نشان میدهد که علم قاضی نهتنها یک ابزار دانشی برای قضاوت است، بلکه بهمثابه عنصری موضوعی در تحقق عدالت ایفای نقش میکند. این پژوهش بر آن است تا به روش توصیفی-تحلیلی و استناد به متون معتبر فقهی حقوقی با بررسی ابعاد مختلف علم قاضی در متون فقهی و حقوقی، به تحلیل اهمیت آن در فرآیند قضاوت و عدالتورزی بپردازد و چالشهای مرتبط با موضوعیت آن را در دنیای معاصر بررسی کند. نتیجهگیری این پژوهش نشان میدهد که بازنگری در معیارهای علمی و صلاحیتهای قاضی با توجه به تحولات اجتماعی و حقوقی معاصر، میتواند گامی مؤثر در تقویت نظام عدالتمحور اسلامی باشد.
-
لیست منابع :
1) قرآن کریم
2) نهجالبلاغه
3) آشتیانی، میرزا محمدحسن، کتاب القضا، چاپ دوم، قم، دارالهجره، ۱۴۰۴ ق.
4) اصفهانی، ابوالحسن ، وسیلة النجاة، ج۲، ص۲۲۹، بیروت، ۱۳۹۷ق.
5) ا بن بابویه قمی، محمد بن علی، (معروف به شیخ صدوق)، من لایحضره الفقیه، ج ۴، بیروت، دارالتعارف، ۱۴۱۱.
6) ابن مفتاح، عبدالله، المنتزع المختار، ج۴، صنعا، ۱۳۴۱ق.
7) ابن قدامه، عبدالرحمان، شرح الکبیر ج ۱۰، بیروت، دارالکتاب، بیتا.
8) ابن منظور، محمدبن مکرم، لسان العرب، ج 3و ج15 ، بیروت، دار الحیاء التراث العربی، بی تا.
9) ابنقیم جوزیه، محمد، الطرقالحکمیة، ج۱، به کوشش محمدحامدفقی، بیروت، ۱۳۷۲ق.
10) ابنادریس، محمد، السرائر، ج۲و ج3، قم، ۱۴۱۰ق.
11) ابنزهره حلبی، حمزه، غنیةالنزوع، ج۱، به کوشش ابراهیم بهادری، قم، ۱۴۱۷ق.
12) ابن شعبه، حسن ابن علی، (مترجم: حسن زاده،صادق)، قم، ناشر: آل علی، 1382.
13) ابن جنيد اسکافی، محمدبن احمد،( گرداورنده: اشتهاردی،علی پناه)، فتاوى ابن جنيد، قم ، موسسه نشر اسلامی، بی تا.
14) ابونعیم، احمدبن عبدلله، حلية الاولياء و طبقات الاصفیاء، ج4، قاهره،دار ام القری، بی تا.
15) انصاری، مرتضی، محقق:مجمع الفکر الاسلامی، القضاء و الشهادات، قم،کنگره جهانی بزرگداشت شيح اعظم انصاري، 1415ق.
16) بجنوردی، میرزامحمد حسن، القواعدالفقهیه، جلد سوم، چاپ اول، قم، نشرالهادی تفسیر امام عسکری(ع)، 1419هـ.ق.
17) بخاری، محمد بن اسماعیل، صحیح بخاری، ج8، قاهره، جمهوریه مصر العربیه، 1411ه.ق.
18) برقی، ابوجعفر، المحاسن، ج1، بی جا، بی تا.
19) بیهقی نیشابوری کیدری، محمدبن حسین، اصباح الشيعه،( محقق:ابراهیم بهادری)، چاپ مؤسسۀ امام صادق (ع)،قم،1374.
20) جبلی عاملی، زین الدین،( معروف به شهید ثانی)، مسالک الافهام،ج13، (نویسنده: محقق حلی)، قم، موسسه المعارف الاسلامیه، 1418.
21) حسینی مراغی، میرعبدالفتاح، 1417هـ.ق.، العناوین الفقهیه، جلد دوم، چاپ اول، قم،انتشارات جامعه مدرسین حوزه علمیه.
22) حر عاملی، محمد حسن، وسائل الشیعه الی تحصیل مسائل الشریعه، بیروت، انتشارات دارالاحیاء، بیتا.
23) حلّى، فخر المحققين، محمد بن حسن بن يوسف، إيضاح الفوائد في شرح مشكلات القواعد، قم، مؤسسه اسماعيليان، 1387 ه ق.
24) راغب اصفهانی، حسین، المفردات فی غریب القرآن، به کوشش محمدسید گیلانی، قاهره، ۱۳۸۱ق.
25) رسولی، هاشم، غررالحكم و دررالكلم آمدی(ره)، تهران، دفتر نشر و فرهنگ اسلامی، 1378.
26) زبیدی، محمّد مرتضی، تاج العروس، ج 8، بیروت، انتشارات دار الحکمة الحیاة، بی تا.
27) غفاری، محسن، آفات زبان ، تهران، انتشارات پیام آزادی،1397.
28) فیروز آبادی، سید مرتضی، فضایل پنج تن در صحاح ششگانه اهل سنت، ج4،( ترجمه ساعدی)، تهران، انتشارات فیروز آبادی ، 1374.
29) قاضي نعمان مغربی، محمّد بن حيون، الایضاح، ج4، (تحقيق : محمدكاظم رحمتى) ، بی جا، بی تا.
30) قرطبی،محمدبن احمدالانصاری، الجامع لاحکام القرآن(تفسیر القرطبی)، ج3و 5 و 6 و16 ، چاپ دوم، بیروت، مؤسسه التاریخ العربی،1405 هـ.ق.
31) کلینی، محمد بن یعقوب، (محقق و مصحح: غفاری، علی اکبر، آخوندی، محمد)، الکافی، ج 7 و ج3، چاپ چهارم، تهران، دار الکتب الإسلامیة، 1407 ق.
32) کاظمی فاضل، جواد بن سعید، مسالک الافهام الی آیات الاحکام، (مصحح: محمد تقی کشفی و محمدباقر شریف زاده)، تهران، نشر مرتضوی، ۱۳۶۵.
33) محمدى، على، شرح اصول فقه، ج 3، قم، دارالفکر، 1393.
34) معصومی، غلامرضا، خطاهاي قضاوت، تهران، میراث فرهیختگان، ۱۳۹۶.
35) مجددی برکتی، محمد عمیم الاحسان ، «القواعد الفقهیة»، ج۱، قواعد الفقه، کراچی، ۱۴۰۷ق/۱۹۸۶م.
36) معلوف، لویس ،المنجد، ج 2، مترجم: محمد بندریگی، ناشر: ایران، چاپ سوم 1380.
37) معین، محمد، فرهنگ فارسی، ج 1، موسسه انتشارات امیر کبیر، 1360.
38) نجفی، محمد بن حسن( معروف به صاحب جواهر)، (محقق: سلطانی نسب، محمد)، جواهر الكلام فی شرح شرائع الاسلام،ج40، بیروت، دارالاحیا التراث، 1362 و ۱۴۰۴ و 1404.
39) نجاشی، احمد بن علی، رجال، بیروت، دار الاضواء، ۱۴۰۸.
40) نراقی، احمدبن محمد مهدي، مستند الشیعه في احکام الشريعه، قم، موسسه آل البيت لاحيا التراث، بي تا.
41) نائينى، محمد حسين، اجود التقريرات،( مقرر: خویی، سید ابواقاسم)، ج 2، قم، کتابفروشی مصتفوی، بی تا.
42) هاشمی شاهرودی، سید محمود، قرائات الفقهیه المعاصره،ج1، قم، موسسه دارالمعارف الفقه الاستدلالی، بی تا.
43) یزدی، سید محمدکاظم، تکمله العروه الوثقي، تهران، حیدری، ۱۳۷۸.
44) يزدى، سيد مصطفى محقق داماد، قواعد فقه، ج3، تهران: مركز نشر علوم اسلامى، 1406 ه ق
45) آهنی، بتول، اعتبار علم قاضی در صدور حکم، مجله فقه و حقوق خانواده، شماره ۲۵، ۱۳۸۱.
46) آهنگران، رسول، تحکیم و تکمیل دیدگاه امام خمینی (ره) در نقد حجیت ذاتی قطع، مطالعات اسلامی فقه و اصول، سال چهل و سوم، شماره پیاپی1/86، 1390.
47) اترک، حسین، ماهیت و حکم اخلاقی تجسس، سال دوم، شماره چهارم، پاییز 1390.
48) جمعى از مؤلفان، مجله فقه اهل بيت عليهم السلام (فارسى)، ج8، مؤسسه دائرة المعارف فقه اسلامى بر مذهب اهل بيت عليهم السلام، قم - ايران، اول، ه ق.
49) حضرتی شاهین دژ،صمد، جایگاه ادله اثبات دعاوی کیفری، فصلنامه علمی-پژوهشی فقه و مبانی حقوق، سال سوم، شماره7، بهار1290.
50) خرسندیان، محمدعلی، بررسی حجیت علم قاضی در فقه و حقوق ایران، مجله حقوق دادگستری، شماره ۴۳، ۱۳۸۲.
51) دهپاشی، زهرا، بررسی تطبیقی دیدگاه های آیت الله جوادی آملی و آیت الله مصباح یزدی در باب علم و عقل، 1391.
52) رضازاده مقدم، حسن و سلطانی، عباسعلی، مطالعات اسلامی فقه و اصول، شماره99، زمستان1393.
53) سهرابی، یعقوب، بررسی فقهی و حقوقی حجیت علم قاضی، مجله کانون وکلای دادگستری، شماره 14و 15، 1388.
54) عربیان، اصغر، عدم اختصاص «بینه» به شهادت دو شاهد، دوره 4، مقاله پژوهشی، شماره 6، بهار و تابستان 1392.
55) کوشکی، غلام حسین، موسوی آزاده، رضا، از شناسایی تجسس به مثابه قاعده فقهی تا انعکاس آثار آن در نظام دادرسی کیفری ایران، سال نوزدهم، شماره اول، بهار و تابستان ۱۳۹۷
56) موسویان، سید ابوالفضل، قلمرو حجیت علم قاضی در فقه، مقالات و بررسیها، دفتر77(3) ، 1384.
57) هاشمی شاهرودی، سید محمود ، علم قاضی، مجله فقه اهل بیت، سال دوم، شماره هشتم، ۱۳۷۵.
58) یثربی، سید علیمحمد، بررسی علم قاضی در فقه و قانون، مجله حقوق خصوصی، شماره ۱۱، ۱۳۵۸.
-
کلمات کلیدی به فارسی :
طریقیت، علم قاضی، ایمان، توسعهی نفوذپذیری قضا.
-
چکیده مقاله به انگلیسی :
The judge’s knowledge (ʿilm al-qāḍī) constitutes one of the fundamental principles within Islamic judicial systems and has been examined from diverse jurisprudential and legal perspectives. In this context, the question of whether such knowledge possesses an instrumental (ṭarīqiyyah) or substantive (mawḍūʿiyyah) status is of particular significance, as it directly affects the legitimacy and scope of judicial decision-making. From the standpoint of Islamic jurisprudence, the judge’s knowledge refers to a profound understanding of legal rulings and the capacity to apply them appropriately to varying social and judicial circumstances.
Considering the substantive dimension of the judge’s knowledge implies that judicial knowledge is not merely a cognitive tool for discovering facts, but an essential and constitutive element in the realization of justice. Accordingly, a judge must not only possess sufficient legal expertise, but also demonstrate the ability to adapt legal principles to changing temporal and spatial contexts. In Islamic legal methodology, judicial competence requires both mastery of legal norms and the moral discernment necessary to uphold justice. Some jurists further argue that the judge’s knowledge should not remain confined to traditional sources alone, but must engage constructively with contemporary social and scientific developments.
The findings of this study indicate that the judge’s knowledge functions not only as an epistemic instrument in adjudication, but also as a substantive factor in achieving justice. Employing a descriptive–analytical method grounded in authoritative jurisprudential and legal sources, this research analyzes the various dimensions of the judge’s knowledge and examines the contemporary challenges associated with its substantive status. The study concludes that revisiting the scientific qualifications and competency criteria of judges in light of modern social and legal transformations may contribute significantly to strengthening an Islamic justice-oriented judicial system.
-
کلمات کلیدی به انگلیسی :
Instrumentality, Judge’s Knowledge, Faith, Expansion of Judicial Authority
- صفحات : 56-77
-
دانلود فایل
( 2.44 MB )