بازاندیشی در ماهیت حق ارتفاق ناشی از اذن: تحلیل انتقادی تعارض ظاهری مواد ۹۷ و ۹۸ قانون مدنی در پرتو رویه قضایی و دکترین

•   آرشیو : نسخه بهار 1405
•   کد پذیرش : 130069
•   موضوع : حقوق خصوصی
• نویسنده/گان : | سیّده بنت الهدی شریفی، محمدمهدی حمیدی
•   زبان : فارسی
•   نوع مقاله : پژوهشی
•   چکیده مقاله به فارسی : یکی از چالش‌های شایع در محاکم حقوقی، تفکیک بین «اذن ساده در ارتفاق» و «حق ارتفاق» موضوع مواد ۹۷ و ۹۸ قانون مدنی است. پرسش اساسی این پژوهش آن است که آیا استمرار طولانی‌مدت اذن مالک (مثلاً عبور بیست‌ساله از ملک غیر) می‌تواند ماهیت این اباحه را به حقی عینی و غیرقابل رجوع تبدیل نماید؟ در این مقاله با روش توصیفی-تحلیلی و با رویکردی تطبیقی به منابع فقه امامیه و دکترین حقوقی، ضمن نقد تفاسیر سنتی، به این نتیجه دست یافته‌ایم که اطلاق ماده ۹۸ ق.م مبنی بر جواز رجوع مالک از اذن، استثناناپذیر نیست. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد هرچند گذشت زمان به خودی خود «حق عینی ارتفاق» ایجاد نمی‌کند و ماده ۹۷ ق.م منصرف از فرض «اذن معلوم» است، اما اعمال ناگهانی حق رجوع در فرضی که مأذون با اتکای به اذن طولانی، هزینه‌ای متحمل شده یا حق مکتسبی یافته است، ممکن است مشمول قاعده لاضرر و نظریه سوءاستفاده از حق گردد. در نهایت پیشنهاد می‌شود رویه قضایی به جای انکار مطلق حق رجوع، بر الزام مالک به جبران خسارت ناشی از رجوع نابه‌هنگام (اعطای مهلت عادله) متمرکز گردد تا تعادل میان قاعده تسلیط و اصل لزوم معاملات حفظ شود.
•   لیست منابع : 1) کاتوزیان، ناصر. قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی. تهران: میزان، چاپ سی‌ام، ۱۳۹۰، ص ۷۸.
  2) پارساپور، محمدباقر. حقوق اموال. تهران: شهردانش، چاپ دوم، ۱۳۸۹، صص ۱۰۷-۱۰۸.
  3) الخوری الشرتونی اللبنانی، سعید. اقرب الموارد. جلد اول. قم: مکتبه آیت‌الله نجفی، ۱۴۰۳ ق، ذیل «إذن».
  4) جعفری لنگرودی، محمدجعفر. دایرةالمعارف حقوق مدنی (موسوعه). تهران: گنج دانش، ذیل واژۀ «اذن».
  5) محقق داماد، سید مصطفی. قواعد فقه (بخش مدنی). جلد ۱. تهران: مرکز نشر علوم اسلامی، ۱۴۰۶ ق، ص ۱۸۵.
  6) جعفری لنگرودی، محمدجعفر. مبسوط در ترمینولوژی حقوق. جلد ۱. تهران: گنج دانش، چاپ سوم، ۱۳۷۵، ص ۴۶۲.
  7) امامی، سید حسن. حقوق مدنی. جلد ۱. تهران: کتابفروشی اسلامیه، چاپ ششم، ۱۳۶۶، ص ۱۶۷.
  8) شهید اول (محمد بن مکی). القواعد و الفوائد. جلد ۱. تحقیق دکتر عبدالهادی حکیم. نجف: مطبعة الآداب، ۱۹۸۰ م، ص ۳۳۰.
  9) صفایی، سیدحسین. دوره مقدماتی حقوق مدنی (جلد اول): اشخاص و اموال. تهران: میزان، چاپ هشتم، ۱۳۸۷، ص ۲۶۱.
  10) طوسی، محمد بن حسن. المبسوط فی فقه الإمامیه. جلد ۳. تهران: چاپ محمدباقر بهبودی، ۱۳۵۱، ص ۵۷.
  11) کاتوزیان، ناصر. قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۸.
  12) جعفری لنگرودی، محمدجعفر. حقوق اموال. تهران: گنج دانش، چاپ پنجم، ۱۳۸۰، ص ۱۸۲.
  13) امامی، سید حسن. حقوق مدنی. جلد ۱، ص ۱۶۷.
  14) شهید ثانی (زین‌الدین بن علی). مسالک الأفهام إلی تنقیح شرائع الإسلام. جلد ۵. قم: مؤسسة المعارف الإسلامیة، ۱۴۱۳ ق، ص ۱۷۸.
  15) جعفری لنگرودی، دایرةالمعارف حقوق مدنی، ذیل «اذن».
  16) محقق داماد، سید مصطفی. قواعد فقه (بخش مدنی)، ص ۱۸۴.
  17) طوسی، المبسوط، ج ۳، ص ۶۵.
  18) نجفی، محمدحسن. جواهر الکلام فی شرح شرائع الإسلام. جلد ۲۷. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۸۱ م، ص ۱۴۸.
  19) باریکلو، علیرضا. اموال و حقوق مالی. تهران: سمت، چاپ اول، ۱۳۹۰، ص ۱۲۰.
  20) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۹.
  21) الخوری الشرتونی اللبنانی، اقرب الموارد، ذیل «رفق».
  22) پارساپور، محمدباقر. حقوق اموال، ص ۱۰۸.
  23) پارساپور، همان، ص ۱۰۷.
  24) گوهری طالع، عبدالله و ترابی شهرضایی، اکبر. «حق ارتفاق، مشروعیت و اسباب آن در فقه امامیه». فصلنامۀ مطالعات فقهی و فلسفی، سال ششم، شمارۀ ۲۲، تابستان ۱۳۹۴، ص ۶۱.
  25) طوسی، المبسوط، ج ۳، ص ۴۳.
  26) کاتوزیان، ناصر. ضمانت اجرای مدنی. تهران: دادگستر، ۱۳۸۷، ص ۲۲۳.
  27) صفایی، دوره مقدماتی حقوق مدنی، ص ۲۶۴.
  28) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۹.
  29) باریکلو، اموال و حقوق مالی، ص ۱۲۰.
  30) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۹.
  31) پارساپور، حقوق اموال، ص ۱۰۸.
  32) پارساپور، همان، ص ۱۰۷-۱۰۸.
  33) گوهری طالع و ترابی شهرضایی، «حق ارتفاق، مشروعیت و اسباب آن»، ص ۶۲.
  34) امامی، حقوق مدنی، ج ۱، ص ۱۹۲.
  35) صفایی، دوره مقدماتی حقوق مدنی، ص ۲۶۳.
  36) امامی، حقوق مدنی، ج ۱، ص ۱۹۲.
  37) پارساپور، حقوق اموال، ص ۱۱۰.
  38) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۸.
  39) کاشف الغطاء، محمدحسین. تحریر المجلة. جلد ۳. قم: مؤسسة الإمام الصادق (ع)، ۱۴۲۲ ق، ص ۴۱۹.
  40) پارساپور، حقوق اموال، ص ۱۰۸.
  41) صفایی، دوره مقدماتی حقوق مدنی، ص ۲۶۴.
  42) گوهری طالع و ترابی شهرضایی، «حق ارتفاق، مشروعیت و اسباب آن»، ص ۶۱.
  43) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۹.
  44) همان، ص ۷۹ (ذیل ماده ۹۸).
  45) جعفری لنگرودی، حقوق اموال، ص ۱۸۳.
  46) صفایی، دوره مقدماتی حقوق مدنی، ص ۲۶۴.
  47) پارساپور، حقوق اموال، ص ۱۱۰.
  48) جعفری لنگرودی، دایرةالمعارف حقوق مدنی، ذیل واژۀ «اذن».
  49) همان، ذیل واژۀ «رخصت و حق».
  50) محقق داماد، قواعد فقه (بخش مدنی)، ص ۱۸۵.
  51) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۸.
  52) باریکلو، اموال و حقوق مالی، ص ۱۲۰.
  53) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۹.
  54) همان، صص ۷۹-۸۰.
  55) امامی، حقوق مدنی، ج ۱، ص ۱۹۵.
  56) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۸۰.
  57) همان.
  58) پارساپور، حقوق اموال، ص ۱۱۰.
  59) کاشف الغطاء، تحریر المجلة، ج ۳، ص ۴۱۹.
  60) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۹.
  61) همان، ص ۸۰.
  62) جعفری لنگرودی، دایرةالمعارف حقوق مدنی، ذیل «اماره».
  63) رأی وحدت رویه دیوان عالی کشور مورخ ۱۳۳۷/۰۵/۰۱.
  64) همان.
  65) جعفری لنگرودی، حقوق اموال، ص ۱۹۷.
  66) پارساپور، حقوق اموال، ص ۱۰۹.
  67) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۸۰.
  68) همان.
  69) محقق داماد، قواعد فقه (بخش مدنی)، ص ۱۳۸.
  70) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۹.
  71) شهید ثانی، مسالک الأفهام، ج ۵، ص ۱۸۰.
  72) محقق داماد، قواعد فقه (بخش مدنی)، ص ۱۸۵.
  73) شهید اول، القواعد و الفوائد، ص ۳۳۵.
  74) همان، ص ۳۳۷.
  75) نجفی، جواهر الکلام، ج ۲۷، ص ۱۵۳.
  76) همان، ص ۱۵۵.
  77) جعفری لنگرودی، دایرةالمعارف حقوق مدنی، ذیل «قاعده لاضرر».
  78) همان.
  79) کاتوزیان، ضمانت اجرای مدنی، ص ۲۲۰.
  80) شهید اول، القواعد و الفوائد، ص ۳۴۰.
  81) باریکلو، اموال و حقوق مالی، ص ۱۲۶.
  82) نویسندگان (تحلیل نگارندگان مقاله).
  83) Code civil, Art. 688.
  84) Cass. 3e civ., 27 fév. 1969, Bull. civ. III, n° 173.
  85) Terré, F. et Simler, Ph. (2019). Droit civil: Les biens. 12e éd. Paris: Dalloz, pp. 489-491.
  86) Carbonnier, J. (2004). Droit civil: Les biens. 19e éd. Paris: PUF, p. 276.
  87) السنهوری، عبدالرزاق. الوسیط فی شرح القانون المدنی الجدید. جلد ۹. بیروت: دار إحیاء التراث العربی، ۱۹۸۶، ص ۹۵۶.
  88) محکمة النقض المصریه، الطعن رقم ۱۴۲۳ لسنة ۱۹۸۰ ق، جلسة ۱۹۸۳/۰۳/۱۵.
  89) گوهری طالع و ترابی شهرضایی، «حق ارتفاق، مشروعیت و اسباب آن»، ص ۷۰.
  90) کاتوزیان، ضمانت اجرای مدنی، ص ۲۲۳.
  91) نویسندگان (تحلیل نگارندگان مقاله).
  92) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۹ (ذیل ماده ۹۸).
  93) جعفری لنگرودی، دایرةالمعارف حقوق مدنی، ذیل «تفسیر».
  94) کاتوزیان، ضمانت اجرای مدنی، ص ۲۲۰.
  95) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۹.
  96) کاتوزیان، ضمانت اجرای مدنی، ص ۲۲۳.
  97) نویسندگان (تحلیل نگارندگان مقاله).
  98) باریکلو، اموال و حقوق مالی، ص ۱۲۷.
  99) نویسندگان (تحلیل نگارندگان مقاله).
  100) امامی، حقوق مدنی، ج ۱، ص ۲۰۲.
  101) کاتوزیان، ضمانت اجرای مدنی، ص ۲۲۲.
  102) جعفری لنگرودی، حقوق اموال، ص ۲۰۰.
  103) نویسندگان (تحلیل نگارندگان مقاله).
  104) کاتوزیان، ضمانت اجرای مدنی، ص ۲۲۴.
  105) نویسندگان (تحلیل نگارندگان مقاله).
  106) باریکلو، اموال و حقوق مالی، ص ۱۳۰.
  107) شهید اول، القواعد و الفوائد، ص ۳۳۷.
  108) پارساپور، حقوق اموال، ص ۱۱۵.
  109) باریکلو، اموال و حقوق مالی، ص ۱۳۱.
  110) کاتوزیان، ضمانت اجرای مدنی، ص ۲۲۵.
  111) همان، ص ۲۲۶.
  112) Forsyth, C. (2011). "The Provenance and Protection of Legitimate Expectations." The Cambridge Law Journal, Vol. 70, No. 2, pp. 369-393.
  113) همان، ص ۳۷۵.
  114) کاتوزیان، ضمانت اجرای مدنی، ص ۲۲۱.
  115) همان، ص ۲۲۳.
  116) باریکلو، اموال و حقوق مالی، ص ۱۲۶.
  117) نویسندگان (تحلیل نگارندگان مقاله).
  118) همان.
  119) دادنامه شماره ۹۲۰۹۹۷۰۲۲۵۱۰۰۹۸۷، شعبه ۵۱ دادگاه تجدیدنظر استان تهران، مورخ ۱۳۹۹.
  120) همان.
  121) نویسندگان (تحلیل نگارندگان مقاله).
  122) دادنامه شماره ۹۹۰۹۹۷۱۵۳۰۱۰۰۷۴۲، شعبه ۳ دادگاه حقوقی شهرستان ساری، مورخ ۱۴۰۰.
  123) همان.
  124) نویسندگان (تحلیل نگارندگان مقاله).
  125) همان.
  126) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، صص ۷۹-۸۰.
  127) کاشف الغطاء، تحریر المجلة، ج ۳، ص ۴۱۹.
  128) پارساپور، حقوق اموال، صص ۱۰۷-۱۱۰.
  129) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۷۹.
  130) نویسندگان (تحلیل نگارندگان مقاله).
  131) کاتوزیان، ضمانت اجرای مدنی، صص ۲۲۲-۲۲۴.
  132) همان، ص ۲۲۰.
  133) باریکلو، اموال و حقوق مالی، ص ۱۲۶.
  134) همان، صص ۱۳۰-۱۳۱.
  135) نویسندگان (تحلیل نگارندگان مقاله).
  136) همان.
  137) کاتوزیان، قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، ص ۸۰.
  138) نویسندگان (تحلیل نگارندگان مقاله).
  139) همان.
  140) همان.
  141) همان.
•   کلمات کلیدی به فارسی : اذن، ارتفاق، اذن در ارتفاق، حق ارتفاق.
•   چکیده مقاله به انگلیسی :
•   کلمات کلیدی به انگلیسی :
•  صفحات : 95-124
•   دانلود فایل ( 4.12 MB )